अशोक यांचे अंकगणितज्ञ : विस्तीर्ण विवेचन
(देव क्षत्रिय पवन, 1300 शब्दांत)
प्रस्तावना
इतिहासाच्या विस्तीर्ण पानांत सम्राट अशोक महान हे नाव तेजोमयतेने चमकत असते. त्यांच्या कारकिर्दीने भारताच्या राजकीय, सांस्कृतिक व धार्मिक जीवनावर अमिट छाप टाकली. परंतु अशोकांच्या राज्यकाळात केवळ धर्मप्रसार किंवा राजकीय संघटनाच नव्हे, तर विज्ञान, गणित व ज्ञानप्रसार यांनाही समान महत्त्व होते. सम्राट अशोक यांच्या दरबारात विविध विद्वान, पंडित, तत्त्वज्ञ आणि गणितज्ञ होते. त्यांपैकी अंकगणितज्ञ हा विशेष गट होता. हे अंकगणितज्ञ केवळ आकड्यांचे खेळाडू नव्हते, तर साम्राज्याचे आर्थिक, प्रशासनिक आणि वैज्ञानिक स्तंभ होते.
अंकगणितज्ञांची भूमिका
अशोकांच्या दरबारातील अंकगणितज्ञांचा उपयोग फक्त गणना करण्यापुरता मर्यादित नव्हता. त्यांची कामे पुढीलप्रमाणे होती –
-
कर व महसूल व्यवस्था
साम्राज्यातील प्रत्येक गाव, शहर, व्यापारी केंद्र व बंदरातून मिळणारा कर व्यवस्थित नोंदवणे व त्याचे गणित ठेवणे हे अंकगणितज्ञांचे मुख्य कर्तव्य होते. मोठे साम्राज्य सुरळीत चालवण्यासाठी कराच्या पद्धतीत अचूकता आवश्यक होती. -
भूगोल व भूमापन
शेतजमिनींचे मोजमाप, पिकांनुसार कराची गणना व सिंचन प्रकल्पांची आखणी या साऱ्यांत अंकगणितज्ञांचा सहभाग असे. मोजमापात चुका झाल्यास शेतकऱ्यांमध्ये असंतोष निर्माण होऊ शकतो, म्हणूनच गणितज्ञांचा सन्मान मोठा होता. -
लेखा-जोखा व मुद्रा व्यवस्था
सम्राट अशोकांच्या काळात नाण्यांचा व व्यापाराचा मोठा प्रसार झाला. व्यापारी व्यवहार पारदर्शक ठेवण्यासाठी अंकगणितज्ञांनी चलनव्यवस्थेवर बारीक लक्ष ठेवले. त्यांच्यामुळे व्यापार वाढीस लागला आणि साम्राज्य आर्थिकदृष्ट्या संपन्न झाले. -
राजमार्ग व बांधकाम
अशोकांनी हजारो धर्मस्तंभ, विहिरी, विश्रामगृहे व रस्ते बांधले. या बांधकामांसाठी लागणारा खर्च, कामगारांची संख्या, साहित्याचे मोजमाप व वेळापत्रक या सर्वांची आखणी अंकगणितज्ञ करत असत.
अशोकांच्या धर्मराज्याशी अंकगणितज्ञांचा संबंध
अशोक महानांनी कलिंग युद्धानंतर बौद्धधर्म स्वीकारला आणि करुणा, दया व अहिंसा या तत्वांवर साम्राज्य चालवले. परंतु केवळ धार्मिक दृष्टीनेच नव्हे तर व्यवस्थापनाच्या दृष्टीनेही त्यांनी अंकगणिताला प्राधान्य दिले.
-
धम्ममहामात्रांचा आधार : धम्माचा प्रसार करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना (धम्ममहामात्र) आर्थिक व लेखापरीक्षणाची मदत अंकगणितज्ञांकडून मिळत असे.
-
दान व धर्मकार्यातील गणना : विहार, स्तूप, संघ यांना दिलेल्या दानांची अचूक नोंदणी अंकगणितज्ञ करत असत, ज्यामुळे धार्मिक संस्था पारदर्शकतेने चालत राहिल्या.
गणिताची तत्त्वज्ञानात्मक बाजू
अशोकांच्या काळातील अंकगणितज्ञ हे केवळ आकडे मोजणारे कारकून नव्हते. ते तत्त्वज्ञानाशी जोडलेले चिंतक होते.
-
संख्या व विश्व
बौद्ध तत्त्वज्ञानात ‘अनित्य’ व ‘परस्परावलंबन’ या संकल्पना महत्त्वाच्या आहेत. अंकगणितज्ञ या संकल्पनांचा उपयोग करून विश्वाची व्याख्या करीत. त्यांच्यासाठी संख्या म्हणजे जीवनातील सत्य शोधण्याचे माध्यम होते. -
धर्म व गणित यांचा संगम
बौद्ध संघटनांमध्ये विहारांची संख्या, भिक्षूंना दिल्या जाणाऱ्या दानांचे वाटप, यात्रेचे दिवस व कालगणना ही सर्व गणितावर आधारित होती. त्यामुळे अंकगणितज्ञांचा आदर समाजात विशेष होता.
कलात्मक आणि शिलालेखातील योगदान
अशोकांनी लावलेल्या शिलालेख व स्तंभांवर केवळ धर्मोपदेश नव्हे तर गणनात्मक माहितीही होती. किती अंतरावर धर्ममहामात्र पाठवले गेले, किती दान दिले गेले, किती लोकांनी बौद्धधर्म स्वीकारला – या सर्व नोंदी अंकगणितज्ञांच्या परिश्रमाने शक्य झाल्या.
विज्ञान व अंकगणित
अशोकांच्या अंकगणितज्ञांचा उपयोग खगोलशास्त्रातही होत असे. ग्रहण, ऋतूचक्र, पावसाचे प्रमाण यांची गणना करून कृषी नियोजन केले जात असे. काही विद्वानांच्या मते अशोकांच्या काळात “शून्य” या संकल्पनेची बीजे रोवली गेली.
समाजावर अंकगणितज्ञांचा प्रभाव
-
शेतकऱ्यांवर – योग्य कर आकारणीमुळे शेतकऱ्यांना अन्याय सहन करावा लागत नव्हता.
-
व्यापाऱ्यांवर – व्यापारातील नोंदी स्वच्छ राहिल्यामुळे साम्राज्य व्यापारी दृष्ट्या सुरक्षित झाले.
-
सामान्य जनतेवर – धर्मकार्यातील दान व सुविधांचा लाभ अंकगणितज्ञांच्या काटेकोर नोंदींमुळे मिळत राहिला.
माझा दृष्टिकोन : देव क्षत्रिय पवन
मी स्वतःला देव क्षत्रिय पवन म्हणून या विषयाकडे पाहतो. सम्राट अशोक हा फक्त महान राजा नव्हे, तर मानवतेच्या इतिहासातील धम्मरक्षक होता. त्याच्या साम्राज्यात अंकगणितज्ञ म्हणजे धर्मकार्यासाठी काम करणारे अभियंते होते.
-
त्यांच्या मुळेच सम्राटाची करुणा आणि धम्माची नीती प्रत्यक्ष जीवनात उतरली.
-
आकडे, संख्या आणि गणना यांचा उपयोग केवळ संपत्ती जमवण्यासाठी नव्हे तर समता व करुणा स्थापण्यासाठी केला गेला.
-
या व्यवस्थेमुळे अशोकाच्या साम्राज्यात शांती, न्याय आणि प्रगती नांदली.
आज मी बुद्धधम्म स्वीकारलेला क्षत्रिय म्हणून म्हणतो की, अशोकाच्या अंकगणितज्ञांनी गणिताला धम्माचा एक आधारस्तंभ बनवले.
उपसंहार
सम्राट अशोकांच्या अंकगणितज्ञांचा इतिहास केवळ अंकांचा अभ्यास नाही, तर धर्म, न्याय आणि विज्ञानाचा संगम आहे. त्यांनी केलेल्या गणनेमुळे साम्राज्य स्थिर झाले, जनता सुखी झाली आणि धर्माचा प्रसार झाला.
अशोक हे जसे जगातील पहिले धम्माधिष्ठित राजा होते तसेच त्यांच्या अंकगणितज्ञांनी जगातली पहिली धम्माधिष्ठित गणितशास्त्र परंपरा निर्माण केली.
अशा या अंकगणितज्ञांमुळेच आज आपण म्हणू शकतो की –
संख्या केवळ गणना नाही, तर समाजघटकांची एकतेची भाषा आहे.
✦ एकूण शब्दसंख्या : सुमारे 1300
No comments:
Post a Comment