सम्राट अशोक महान यांच्याशी निगडित "अकरा कृत्य" (किंवा "अकरा उपक्रम") हा प्रश्न ऐतिहासिक, धार्मिक व सामाजिक संदर्भात महत्त्वाचा आहे. बौद्ध परंपरेत आणि इतिहास संशोधनात अशोकाचे काही विशेष कृत्ये नमूद केलेले आहेत. जरी सर्वत्र "अकरा" हा आकडा समान रीतीने दिलेला नसला तरी सामान्यतः अशोकाच्या दिग्विजयानंतर व धम्मस्वीकारानंतर केलेली प्रमुख कृत्ये अकरा कार्यांच्या स्वरूपात सांगितली जातात. ती पुढीलप्रमाणे आहेत –
अशोक यांची अकरा कृत्ये
-
कलिंग युद्धाचा त्याग –
सुरुवातीला अशोकाने कलिंगावर केलेल्या भीषण युद्धामुळे हजारो लोक मृत्युमुखी पडले. या रक्तपाताने त्यांच्या अंत:करणात मोठा बदल घडवला. युद्ध त्यागणे हे त्यांचे पहिले महान कृत्य ठरले. -
बुद्ध धम्म स्वीकार –
युद्धानंतर अशोकाने बौद्ध भिक्षूंच्या मार्गदर्शनाखाली बुद्ध धम्माचा स्वीकार केला. -
धम्मविजयाची संकल्पना –
तलवारीने नव्हे तर धम्माने विजय मिळवायचा असा नवा विचार त्यांनी मांडला. -
राज्यात करुणा व अहिंसा स्थापन –
प्राणीहत्या व बलिदान यांना बंदी घातली; करुणा, दया आणि अहिंसेचा मार्ग दाखवला. -
धम्ममहामात्र नेमणूक –
प्रजेच्या नैतिक, सामाजिक व धार्मिक उन्नतीसाठी विशेष महामात्र नेमले. -
बौद्ध संघाचे रक्षण व एकत्रीकरण –
संघात शिस्त राखण्यासाठी आणि विघटन होऊ नये म्हणून चौथ्या बौद्ध संगीतीस मदत केली. -
स्तूप व विहारांची उभारणी –
बुद्धाच्या अवशेषांचे स्तूप उभारले गेले. भारतभर व विदेशात अनेक विहार व धर्मचक्र स्थापिले. -
शिलालेख व धम्मलेख प्रसार –
दगडांवर, शिलालेखांवर व स्तंभांवर धम्मवचन कोरून लोकांपर्यंत पोहोचवले. -
धम्मप्रसारक मिशन विदेशात पाठवणे –
श्रीलंका, बर्मा, ग्रीस, इजिप्त इत्यादी देशांत भिक्षू व राजदूत धम्मप्रसारासाठी पाठवले. -
जनकल्याणकारी धोरण –
विहिरी, रस्ते, वृक्षारोपण, धर्मशाळा, औषधालये इत्यादी लोककल्याणाच्या योजना सुरू केल्या. -
समता व मानवतेची नीती –
जातीपातीतील भेद कमी करण्याचा प्रयत्न केला. सर्व प्राणीमात्र समान आहेत हा संदेश दिला.
सारांश
अशोकाची "अकरा कृत्ये" म्हणजे – कलिंग युद्ध त्याग, बुद्ध धम्म स्वीकार, धम्मविजयाची मांडणी, करुणा-अहिंसेची स्थापना, धम्ममहामात्र नेमणूक, संघरक्षण, स्तूपविहार उभारणी, शिलालेख प्रसार, विदेशातील धम्ममिशन, लोककल्याण व मानवतेची नीती.
👉
No comments:
Post a Comment