अशोक यांचे अंकन : एक विस्तीर्ण विवेचन
प्रस्तावना
भारतीय इतिहासात सम्राट अशोक हा एक अद्वितीय व तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखला जातो. मौर्य वंशातील हा राजा केवळ भारतातच नव्हे तर संपूर्ण आशिया खंडात बुद्ध धम्माचा प्रचार करणारा, धर्मराज्य निर्माण करणारा आणि न्यायनिष्ठ शासक म्हणून स्मरणात आहे. अशोक यांचे “अंकन” म्हणजे त्यांच्या कार्याचे, शिलालेखांचे, धर्मलेखांचे आणि ऐतिहासिक स्मारकांचे केलेले नोंदवही. आजही जेव्हा आपण अशोकाला स्मरतो, तेव्हा त्यांचे अंकन आपल्या समोर शिलालेख, स्तंभ, गुहा लेख, नाणी, वास्तू आणि त्यांचे न्यायधिष्ठित प्रशासन यांच्या रूपाने उभे राहते.
अशोकपूर्व काळ व त्यांची पार्श्वभूमी
अशोकाचा जन्म इ.स.पू. ३०४ मध्ये झाला. ते सम्राट बिंदुसार यांचे पुत्र होते. मौर्य साम्राज्याचा संस्थापक चंद्रगुप्त मौर्य होता, आणि त्याने साम्राज्याची मजबूत पायाभरणी केली. बिंदुसारच्या पश्चात अशोकाला राज्य मिळाले, पण त्याचा प्रवास सहज नव्हता. त्यांना सुरुवातीला “चंड अशोक” म्हटले जात होते, कारण त्यांच्या लढाऊ आणि कठोर स्वभावामुळे लोक घाबरत असत.
कलिंग युद्ध आणि परिवर्तन
अशोकाच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा टप्पा म्हणजे कलिंग युद्ध (इ.स.पू. २६१). या युद्धात लाखो लोक मारले गेले, कैदी झाले, आणि रक्तपाताचा सागर निर्माण झाला. युद्धानंतर अशोकाने जे मृतदेहांचे दृश्य पाहिले, त्याने त्यांचे हृदय विदीर्ण झाले. इथेच अशोकाने युद्ध सोडून शांती, करुणा आणि धर्माचा मार्ग स्वीकारला.
युद्धामुळे झालेल्या मानसिक व नैतिक वेदनेचे अंकन त्यांनी आपल्या शिलालेखांत स्पष्ट केले आहे.
अशोकाचे धर्मपरिवर्तन व बुद्ध धम्माचा स्वीकार
कलिंग युद्धानंतर अशोकाने बुद्ध धम्म स्वीकारला. त्यांनी संपूर्ण जीवन “धम्म” या संकल्पनेला वाहून घेतले. या धम्मात कोणतेही अंधश्रद्धा, यज्ञयाग, बलिदान नव्हते; तर करुणा, प्रज्ञा, शील, अहिंसा आणि लोककल्याणाचा विचार होता.
अशोकाने आपल्या राज्यकारभाराचे अंकन धर्मनिष्ठ शासक म्हणून घडवले. ते स्वतःला “देवानंप्रिय” आणि “प्रियदर्शी” म्हणून उल्लेख करतात.
अशोकाचे शिलालेख – अंकनाची ऐतिहासिक साक्ष
अशोकाचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे शिलालेख व स्तंभलेख. भारतातील विविध भागांत त्यांनी दगडांवर, खडकांवर व स्तंभांवर आपली आज्ञापत्रे, उपदेश आणि राज्याचे नियम कोरून ठेवले. हीच त्यांची खरी “अंकन परंपरा” आहे.
-
शिलालेखांचे प्रकार
-
महाशिलालेख – मोठे शिलालेख जे साम्राज्यभर पसरलेले आहेत.
-
लघुशिलालेख – स्थानिक व विशिष्ट प्रदेशांना उद्देशून केलेले लेख.
-
स्तंभलेख – भव्य दगडी स्तंभावर कोरलेले लेख, ज्यात धर्मोपदेश दिला आहे.
-
-
लेखनभाषा व लिपी
अशोकाने प्रजेस समजेल अशी भाषा वापरली. उत्तर भारतात ब्राह्मी लिपी, ईशान्येत खरोष्टी लिपी, तसेच ग्रीक व अरामाईक भाषांतही लेख कोरले गेले. यातून दिसते की त्यांचा संदेश फक्त भारतीय नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाचा होता. -
धर्मलेखांचा आशय
-
प्राण्यांचा व माणसांचा जीव घेऊ नये.
-
सर्व धर्मांचा आदर करावा.
-
दया, करुणा, सत्य, अहिंसा आचरण करावे.
-
प्रजेच्या कल्याणासाठी आरोग्य, पाणीपुरवठा, वृक्षारोपण करावे.
-
महिलांचे, शेतकऱ्यांचे, जनतेचे संरक्षण करावे.
-
यातून आपण पाहतो की अशोकाचे अंकन म्हणजेच एक धर्मसंहिता होती.
अशोकाचे प्रशासन व न्यायधर्म
अशोकाने आपले प्रशासन धार्मिकतेशी जोडले. त्यांनी धम्ममहामात्र ही पदे निर्माण केली, जे धर्माचा प्रचार आणि प्रजेस न्याय मिळवून देण्यासाठी कार्य करत.
त्यांचे अंकन असे सांगते की, राजा म्हणजे जनतेचा सेवक आहे. तो फक्त कर गोळा करणारा नसून, समाजाच्या कल्याणासाठी जबाबदार असतो.
अशोकाची स्मारके : दृश्यात्मक अंकन
अशोकाने केवळ शब्दातच नाही तर दगड, स्तंभ आणि वास्तूतूनही आपला ठसा उमटवला.
-
सांची, भरहुत, सारनाथ, अमरावती येथे त्यांनी बांधलेले स्तूप.
-
अशोक स्तंभ – सारनाथचा सिंहस्तंभ आज भारताच्या राष्ट्रीय प्रतीक म्हणून उभा आहे.
-
लुंबिनी लेख – बुद्धाच्या जन्मस्थळाची नोंद करणारा.
-
कंधारचे ग्रीक शिलालेख – त्यांचा आंतरराष्ट्रीय संपर्क दर्शवतात.
ही स्मारके म्हणजे अशोकाच्या कार्याचे जिवंत अंकन आहेत.
अशोकाचे अंकन व बौद्ध धम्माचा प्रसार
अशोकाने बुद्ध धम्माचा प्रसार केवळ भारतातच नाही तर परदेशातही केला. श्रीलंका, म्यानमार, नेपाळ, अफगाणिस्तान, ग्रीस, इजिप्त, थायलंड या ठिकाणी त्याने धर्मदूत पाठवले. त्यांची मुले – महिंद व संघमित्रा यांनी श्रीलंकेत बौद्ध धम्म पोचवला.
याचा अंकन आजही जगभरात बौद्ध संस्कृतीच्या रूपात टिकून आहे.
अशोकाचा मानवतावाद
अशोकाने आपल्या अंकनातून जे विचार मांडले त्यात सर्व धर्मांचा सन्मान, मानवतेचा आदर आणि प्राणीमात्राविषयी करुणा होती. ते म्हणत – “माझ्या प्रजेला मी माझी मुले समजतो.”
हा विचार राजा व प्रजा यांच्यातील अंतर मिटवणारा होता.
आधुनिक भारतातील अशोकाचे अंकन
भारताला स्वातंत्र्यानंतर आपल्या राष्ट्रचिन्हासाठी सारनाथचा अशोकस्तंभ स्वीकारावा लागला. तिरंग्यावरचा धर्मचक्र हे अशोकाच्या धम्मचक्राचेच प्रतिक आहे. यावरून दिसते की अशोकाचे अंकन आजच्या भारतातही जीवंत आहे.
आध्यात्मिक व तात्त्विक महत्त्व
अशोकाचे अंकन आपल्याला हे शिकवते की सत्ता, वैभव व लढाई यापेक्षा मानवी करुणा, दया, समानता आणि धर्म हे अधिक श्रेष्ठ आहेत. त्यांच्या जीवनाचा प्रवास – चंड अशोकापासून धर्म अशोकापर्यंत – म्हणजेच एक आत्मपरिवर्तनाचा, प्रज्ञा व करुणेचा मार्ग आहे.
निष्कर्ष
अशोकाचे अंकन म्हणजे केवळ इतिहास नव्हे, तर मानवी सभ्यतेस दिलेला एक अमर संदेश आहे. त्यांनी ज्या शिलालेखांतून व स्तंभांतून धर्माचा प्रचार केला, ती आज जगातील सर्वात जुनी शासनसंहिता म्हणून ओळखली जातात.
अशोक आपल्याला सांगतात – सत्ता, धन, वैभव हे क्षणभंगुर आहे; पण करुणा, सत्य व धर्म हा चिरंतन आहे.
त्यांचे अंकन म्हणजेच बौद्ध धम्माचा, मानवतेचा आणि न्यायधर्माचा अखंड झरा आहे.
✦
No comments:
Post a Comment