अशोक यांच्याबद्दल जे काही वाईट असे अकथित ब्रह्म – विस्तीर्ण वर्णन

 ✍️ 

---

अशोक यांच्याबद्दल जे काही वाईट असे अकथित ब्रह्म – विस्तीर्ण वर्णन

इतिहास हा केवळ घटनांची नोंद नसून तो मानवी समाजाच्या विचारांची, आचरणाची आणि परिवर्तनाची आरशी असतो. भारताच्या इतिहासातील सर्वांत तेजस्वी आणि क्रांतिकारी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे सम्राट अशोक. परंतु प्रत्येक महापुरुषाबद्दल, विशेषत: जो समाज परिवर्तनासाठी उभा राहतो त्याबद्दल, नेहमीच दोन प्रकारचे विचारप्रवाह तयार होतात – एक स्तुतीचा आणि दुसरा विरोधाचा. स्तुतीसह निंदाही होते, आणि निंदेतून अनेकदा "अकथित ब्रह्म" म्हणजेच आधारहीन, खोटे, काल्पनिक आणि विरोधकांनी पसरवलेले वाईट प्रचार जन्म घेतात. अशोक यांच्याबद्दलही असे अनेक अकथित ब्रह्म आजवर टिकून राहिले आहेत.

१. "अशोक हा निर्दयी होता" – एक अकथित ब्रह्म

अनेक लोक अशोकाला सुरुवातीच्या काळात "चंड अशोक" म्हणत. युद्धप्रिय, निर्दयी, रक्तपिपासू असा त्याचा प्रतिमान अनेक ठिकाणी उभा केला गेला. कलिंग युद्धातील हत्याकांडामुळे लाखो लोक मारले गेले, हजारो कैद झाले, आणि यामुळे अशोकाला दोष दिला जातो. परंतु हा दोष एकतर्फी आहे. कारण कलिंग युद्धानंतरच अशोकाने अंतर्मुख होऊन संपूर्ण जीवन बदलले. त्याने युद्धाचा मार्ग सोडून धम्माचा मार्ग स्वीकारला. म्हणून "अशोक म्हणजे रक्तपिपासू" ही प्रतिमा अपूर्ण आणि अन्यायकारक आहे. हे अकथित ब्रह्म पसरवले गेले कारण राजकीय सत्तेतील शत्रूंना त्याला निर्दयी म्हणून दाखवायचे होते.

२. "अशोकाने बौद्ध धर्म सक्तीने लादला"

काही इतिहासकार व काही संप्रदाय अशोकाविषयी म्हणतात की त्याने बौद्ध धम्म लोकांवर लादला, सर्व हिंदू किंवा इतर धर्मीयांचा छळ केला. प्रत्यक्षात हे सत्य नाही. अशोकाने आपल्या शिलालेखांमध्ये स्पष्ट लिहिले आहे –
“सर्व धर्मांचा सन्मान करावा, सर्व पंथांमध्ये सहिष्णुता राखावी.”
त्याने स्वतः बुद्ध धम्म स्वीकारला, परंतु इतरांना जबरदस्तीने तसे करण्यास कधी भाग पाडले नाही. उलट त्याने विविध पंथांच्या साधूंचा सन्मान केला, त्यांना दान दिले आणि संवाद साधला. त्यामुळे "अशोक हा धार्मिक हुकूमशहा होता" ही समजूत खोटे अकथित ब्रह्म आहे.

३. "अशोकानंतर मौर्य साम्राज्य कोसळले कारण त्याने युद्ध सोडले"

हा एक अत्यंत पसरवलेला अपप्रचार आहे. विरोधकांनी असा दावा केला की अशोकाने युद्धाचा मार्ग सोडून बौद्ध धम्म स्वीकारल्यामुळे मौर्य साम्राज्याची शक्ती कमी झाली आणि त्याचा ऱ्हास झाला. परंतु प्रत्यक्ष इतिहास दाखवतो की साम्राज्याच्या ऱ्हासाला कारणीभूत गोष्टी आर्थिक व प्रशासकीय होत्या, जसे की –

• अतिविस्तारित भूभागावर नियंत्रण ठेवण्याची अडचण

• स्थानिक सत्ताधीशांचा बंडखोरीकडे कल

• नंतरच्या अशक्त राजांची असमर्थता
  युद्ध न केल्यामुळे साम्राज्य कमकुवत झाले हा दावा अर्धसत्य व विकृत आहे.

४. "अशोकाने केवळ बौद्ध भिक्षूंचेच राज्य केले"

अशोकाविरुद्ध आणखी एक अकथित ब्रह्म म्हणजे त्याने राजकारण पूर्णपणे भिक्षूंच्या हातात दिले. प्रत्यक्षात त्याने प्रशासनासाठी योग्य मंत्री, अधिकार्‍यांची नेमणूक केली होती. भिक्षू त्याला मार्गदर्शन करीत, परंतु त्यांनी राज्याची धुरा उचलली नव्हती. अशोकाने "धम्म-महामात्र" नेमले, जे लोकांना नैतिकतेचे धडे देत, परंतु राज्ययंत्रणा तरीही राजदरबारी अधिकार्‍यांच्या हातात होती.

५. "अशोकाची सुधारणा ही राजकीय कूटनीती होती"

काही इतिहासकार म्हणतात की कलिंग युद्धानंतरचा बदल हा खरा नव्हता; फक्त राजकीय युक्ती म्हणून त्याने अहिंसेचा, धर्माचा वापर केला. हा दावा देखील खोटा आहे. कारण अशोकाचे शिलालेख, त्याच्या आज्ञा, त्याने केलेले जनकल्याणकारी उपक्रम – रुग्णालये, प्राणी संरक्षण, औषधे, विहिरी, धर्मप्रचार – हे सर्व त्याच्या प्रामाणिक धम्मानुरागाचे पुरावे आहेत. एखादा शासक थोड्या काळापुरती युक्ती करू शकतो, परंतु आयुष्याच्या अखेरपर्यंत अशी सातत्यपूर्ण धम्मसेवा करणे ही खरी अंतःकरणाची बदललेली स्थितीच दाखवते.

६. "अशोकाने ब्राह्मण धर्माचा नाश केला"

ब्राह्मणिक ग्रंथांतून व नंतरच्या पुराणांमधून असा प्रचार झाला की अशोकामुळे वेद, यज्ञ, संस्कार यांचा नाश झाला. हे देखील अकथित ब्रह्म आहे. अशोकाने वेद-यज्ञांवर सक्तीने बंदी आणली नाही, फक्त प्राणीहत्येवर व रक्तपातावर बंधने आणली. तो अहिंसेवर विश्वास ठेवत होता, म्हणून बलिदानाला विरोध केला. पण कुणाचाही धर्म मोडण्याचा त्याचा हेतू नव्हता.

७. "अशोक हा दुर्बल शासक होता"

धर्म स्वीकारल्यानंतर अशोक निर्बल झाला, असा आरोप केला जातो. प्रत्यक्षात त्याने धर्म स्वीकारल्यानंतरही साम्राज्याच्या सीमा टिकवून ठेवल्या, प्रशासन सुधारले आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर भारताला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्याचे राजदूत श्रीलंका, मध्य आशिया, ग्रीसपर्यंत गेले. असा दुर्बल शासक जगाच्या नकाशावर इतका प्रभाव निर्माण करू शकत नाही.

८. विरोधकांचे राजकीय षड्यंत्र

इतिहासात वारंवार घडते तसेच, अशोकाच्या काळात आणि त्यानंतरच्या पिढ्यांत त्याच्या कार्याला कमी लेखण्यासाठी राजकीय षड्यंत्र रचले गेले. ब्राह्मणिक धर्मग्रंथांतून त्याचे नाव दडपले गेले, त्याच्या बौद्धत्वाला नकार दिला गेला. इतकेच नव्हे तर काही शतकांपर्यंत अशोकाचे नाव लोकांना ठाऊक नव्हते. फक्त १९व्या शतकात ब्रिटिश पुरातत्त्ववेत्त्यांनी त्याचे शिलालेख वाचले तेव्हा खऱ्या अशोकाचा परिचय जगाला झाला. यावरून दिसते की "अशोक वाईट होता" ही समजूत ही जाणीवपूर्वक पसरवलेली असत्यकथा आहे.

---

अशोकाच्या व्यक्तिमत्त्वाचे खरे मूल्य

अशोकाच्या व्यक्तिमत्त्वात दोन टोकांचे प्रवाह दिसतात –

1. युद्धप्रिय, कठोर, साम्राज्य विस्तारक अशोक

2. अहिंसक, धम्मप्रिय, जनकल्याणकारी अशोक

दुसरा प्रवाह हा त्याच्या जीवनाचा सारांश आहे. हेच खरे धम्मचक्र प्रवर्तन आहे. त्याने जे अकथित ब्रह्म पसरले त्यांना खोटे ठरवले ते आपल्या आचरणाने.

---

निष्कर्ष

अशोकाबद्दल जे काही वाईट असे अकथित ब्रह्म पसरवले गेले ते मुख्यतः पुढील कारणांनी:

• राजकीय प्रतिस्पर्ध्यांचा द्वेष

• ब्राह्मणिक परंपरेचा विरोध

• अर्धवट माहिती व एकतर्फी इतिहासलेखन

• लोकांच्या मनात संभ्रम निर्माण करण्यासाठीची कूटनीती

परंतु सत्य हेच आहे की अशोक हा भारताच्या इतिहासातील महानतम शासक होता. त्याने आपली चूक मान्य केली, बदल स्वीकारला, धर्माचा मार्ग धरला, आणि संपूर्ण साम्राज्याला नैतिकतेचा संदेश दिला. त्यामुळे "वाईट अकथित ब्रह्म" त्याच्या तेजाला झाकू शकले नाही.

---